คำถามที่มักได้ยินเสมอคือ เมื่อขาดคุรุ ศิษย์จะปฏิบัติธรรมอย่างไร ใครจะดูแลศิษย์ เราจะต้องปฏิบัติธรรมอย่างดีเยี่ยมจนเมื่อวันที่คุรุจากไป (หรือกล่าวอย่างถูกต้องคือ กายเนื้อของคุรุจากไป) เราจะมั่นใจได้ว่าเราจะดูแลตัวเองได้ และสภาวะแห่งคุรุไม่ได้จากไปไหนแต่ดำรงอยู่กับเราตลอดเวลา

การปฏิบัติธรรมจึงต้องควบคู่กับศรัทธาแห่งปัญญา มิใช่ศรัทธาในตัวบุคคล แต่ศรัทธาในคำสอนของพระพุทธองค์ที่คุรุชี้นำจนกระทั่งเกิดปัญญาในการเข้าใจตัวตนและสรรพสิ่ง

เมื่อเข้าใจแล้ว ความไว้เนื้อเชื่อใจกลับยิ่งเพิ่มพูนและมีแต่จะมากขึ้น จนกลายเป็นศรัทธาแห่งปัญญาที่ทำให้ผู้เป็นศิษย์มิเคยพรากจากคุรุของเขาและจะประสบสภาวะด้านในของท่าน ซึ่งมิใช่อื่นใดแต่คือปัญญาเดิมแท้ของเขาเองที่เกิดขึ้นด้วยศรัทธาปสาทะอย่างบริสุทธิ์และมั่นคง

•

การปฏิบัติธรรมต้องทำให้เรามาถึงจุดที่ว่าเราดูแลตัวเองได้ นี่คือสิ่งที่สำคัญมาก เพราะพระธรรมจะอยู่กับเราไปตลอด ไม่ว่าจะอีกกี่ภพกี่ชาติ เมื่อเราตายไป คำสอนจะอยู่ในคลังแห่งจิต และคำสอนนี้จะเป็นกัลยาณมิตรที่แท้ของเรา จะนำทางเราไป

•

ตรงนี้เป็นหัวใจของการภาวนา ไม่ว่าจะภาวนาทงเลน ภาวนาเพื่อเตรียมจิตสำหรับวาระสุดท้าย ภาวนาวิถีของพระแม่ตารา พระแม่ชัมมา พระคุรุริมโปเช พระไภษัชยคุรุพุทธเจ้า การปฏิบัติธรรมหรือการทำสมาธิใดๆ เราต้องไม่แยกการภาวนากับการทำความเข้าใจเรื่องการปฏิบัติธรรม เพราะจะทำให้จิตของเราเป็นพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ เป็นพื้นที่รองรับคำสอนอันศักดิ์สิทธิ์ แล้วตัวเราจะมีความขยันหมั่นเพียร เข้าใจสิ่งที่ตัวเองปฏิบัติ จนประสบผลจากการปฏิบัติ

• กฤษดาวรรณ เมธาวิกุล